Drukuj  

Numer bieżący


Zagłada Żydów. Studia i Materiały; nr 13/2017
   powiększ        

  spis treści      
               sssdsssssssssssss

kup ebook

 

 

 

 

Od Redakcji

 

Oddawany do rąk czytelników tom 14 naszego rocznika jako pierwszy został wydany bez jakiegokolwiek wsparcia finansowego ze strony Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Decyzję o nieuwzględnieniu naszego odwołania podjął osobiście minister Piotr Gliński. Zakwestionowanie poziomu naukowego i społecznej roli rocznika wydawanego w Instytucie Filozofii i Socjologii PAN, miejscu pracy pana ministra, należy uznać za szczególnie przykre. Chodzi przecież o jedno z niewielu pism naukowych zajmujących się historią drugiej wojny światowej i jedyne zorientowane przede wszystkim na tematykę prześladowań i eksterminacji 3 mln żydowskich obywateli RP. Rocznik „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” nie służy prezentacji takich czy innych poglądów politycznych i prywatnych opinii, lecz jest wydawnictwem akademickim, miejscem prezentacji efektów podejmowanych współcześnie badań i debaty naukowej, rozpoznawalnym w kraju i poza jego granicami. Od lat publikują na naszych łamach zarówno czołowi znawcy tej problematyki reprezentujący różne dziedziny nauki, jak i przedstawiciele młodego pokolenia badaczy czy wreszcie pracownicy muzeów i regionaliści. Decyzja o odmowie finansowania istniejącego od kilkunastu lat czasopisma, powstałego z inicjatywy pracowników kilku instytutów Polskiej Akademii Nauk i innych ośrodków badawczych, nie jest aktem odizolowanym, lecz fragmentem szeroko zakrojonych działań na rzecz ograniczania debaty naukowej pod hasłem państwowej „polityki historycznej”. W 2018 r. mieliśmy do czynienia z licznymi przypadkami takich działań, by przywołać choćby sprawę nowelizacji ustawy o IPN, która pokazała, w jaki sposób władze wyobrażają sobie dyskusję nad historią Zagłady. Szerzej o tej sytuacji piszemy wewnątrz numeru.

Redakcja pragnie podziękować za wszystkie wyrazy solidarności i wsparcia. Słowa podziękowania kierujemy do dyrektora Instytutu Filozofii i Socjologii PAN prof. dr. hab. Andrzeja Rycharda, który nie tylko interweniował w sprawie odmowy dotacji, lecz także stale wspiera nasze działania. Dziękujemy wszystkim, którzy wyrazili chęć przyjścia pismu z pomocą, zarówno koleżankom i kolegom ze społeczności akademickiej, jak i czytelnikom. Od wielu lat otrzymujemy dotację od Stowarzyszenia ŻIH. W tym roku dołączyły do niego Fundacja Agory oraz Taube Foundation for Jewish Life and Culture. W dramatycznych sytuacjach zawsze mogliśmy i wciąż możemy liczyć na pomoc prywatnych darczyńców. Smutne, że pismo naukowe zajmujące się ważnymi z punktu widzenia historii Polski zagadnieniami nie zasługuje na niewielkie choćby wsparcie ze strony powołanych do tego instytucji państwowych. Mamy jednak nadzieję na zmianę tej sytuacji.

Zagłada Żydów. Studia i Materiały; nr 14/2018

Numer ukazuje się w roku ważnych rocznic – 75. rocznicy powstania w warszawskim getcie oraz 50. rocznicy Marca 1968. Wokół pierwszego z tych wydarzeń osnuty jest tekst jednego z najważniejszych żyjących badaczy Zagłady – Yehudy Bauera, który z jednej strony przypomina historię powstania i podsumowuje najnowsze ustalenia historyków, z drugiej zaś umieszcza zryw warszawskich Żydów w kontekście relacji i odniesień polsko-żydowskich. Autor omawia ponadto procesy instrumentalizacji pamięci o powstaniu i wykorzystywania jej do doraźnych celów zarówno w Izraelu, jak i w Polsce.

Rocznica Marca 1968 jest okazją do przypomnienia nie tylko tych dramatycznych wydarzeń sprzed pół wieku, lecz także problematyki przemocy antyżydowskiej w Drugiej RP i w pierwszych latach powojennych. Do „wydarzeń marcowych” nawiązuje tekst Marcina Kuli, natomiast do mechanizmów przemocy antyżydowskiej w bezpośredni sposób odnoszą się dwa artykuły zamieszczone w dziale „Studia”. W pierwszym z nich (Zanim stał się Przytyk. Ruch narodowy a geneza zajść antyżydowskich w województwie kieleckim w latach 1931–1935) Kamil Kijek pokazuje, czym była odmiana polskiego faszyzmu i jak długofalowe działania polityczne doprowadziły w omawianym okresie do pogromów. Rzetelnie udokumentowane studium dowodzi, czym skutkuje promowanie idei narodowych w połączeniu z „socjotechniką przemocy”. Przemoc antyżydowską w powojennej Polsce ukazuje z kolei artykuł Adama Kopciowskiego, który śledzi, jak omawiane zjawisko znalazło odzwierciedlenie w księgach pamięci, tworzonych przez środowiska ocalałych z Zagłady. Autor nie tylko przedstawia czytelnikom szeroki wybór nieznanego, a bardzo ciekawego materiału, lecz także poświęca uwagę krytyce ksiąg jako źródła historycznego. Jako rewers artykułu Kopciowskiego można potraktować sprawozdanie z przebiegu audiencji prezesa Światowego Kongresu Żydów Josepha Tenenbauma u prymasa Augusta Hlonda 3 czerwca 1946 r., sporządzone przez dyrektora Biura dla Spraw Żydowskich przy MSZ Olgierda Górkę (publikowane w opracowaniu Joanny Tokarskiej-Bakir w dziale „Materiały”). Ten krótki dokument uwidacznia skalę niezrozumienia problemu przemocy antyżydowskiej przez przywódców polskiego Kościoła i sposób postrzegania przez nich ocalałych Żydów.

Na uwagę zasługują także pozostałe artykuły zamieszczone w dziale „Studia”. Barbara Engelking podejmuje niełatwą i wywołującą kontrowersje tematykę działalności komunistów w okupowanej Warszawie, koncentrując się na opisie zasięgu i funkcjonowania komunistycznej sieci pomocy dla ukrywających się Żydów. Artykuł, ukazujący wyjątkowość tej sieci na tle innych inicjatyw pomocowych, jest w znacznej mierze oparty na niewykorzystywanych dotychczas w badaniach nad Zagładą materiałach źródłowych, w tym relacjach składanych po wojnie dla Zakładu Historii Partii. Z kolei Dariusz Libionka opisuje działania i zaniechania Polski Podziemnej wobec zjawiska szmalcownictwa w okupowanej Warszawie, pokazując złożoność tej problematyki. Autor skupia się na stopniu rozpracowania szmalcowników przez różne struktury konspiracyjne oraz rozważa osiągnięcia i ograniczenia konspiracyjnego wymiaru sprawiedliwości. W kolejnym artykule Krzysztof Persak omawia przebieg, zakres i rezultaty prac archeologiczno-ekshumacyjnych w Jedwabnem w 2011 r. oraz wypływające z nich wnioski, prostując tym samym nieścisłe informacje i fałszywe konkluzje funkcjonujące w obiegu publicznym. Szczególnej uwadze Czytelników polecamy także studium Luizy Nader, w którym dogłębnie analizuje ona prace plastyczne Felicjana Szczęsnego Kowarskiego, Krzysztofa Henisza, Aleksandra Świdwińskiego i Mieczysława Wejmana dotyczące Zagłady, stawiając pytania o status artysty jako świadka. Autorka, przybliżając prace plastyczne nieznane szerszemu odbiorcy, wychodzi od zmysłu wzroku (patrzenia) i artystycznego imperatywu wizualnego zapisu Zagłady, aby w nowatorski sposób określić specyfikę takiego świadkowania. W dziale „Materiały” pragniemy zwrócić uwagę na poruszający tekst Trzy wizyty w Auschwitz w opracowaniu Moniki Adamczyk-Garbowskiej. Jest to prezentacja relacji odwiedzających powojenną Polskę żydowskich wysłanników: Josepha Tenenbauma, Jakowa Pata i Mordechaja Canina. Ich oczami patrzymy na gruzy żydowskiego życia w Polsce, na popioły wokół obozów zagłady i „gorączkę złota”, która ogarnęła Polaków.

Z dużym zainteresowaniem powinien się spotkać artykuł Krzysztofa Czubaszka, którego bohaterem jest autor jednego z najbardziej wstrząsających polskich zapisów dotyczących Zagłady. W poprzednim tomie naszego rocznika opublikowaliśmy pozbawioną ingerencji cenzorskich pierwotną wersję tekstu nauczyciela z Łukowa „Stanisława Żemińskiego”, którego losy pozostawały nieznane. Okazało się, że autor – Stanisław Żemis – nie tylko przeżył wojnę, lecz był znanym działaczem społecznym, a przez pewien czas pełnił funkcję prezydenta Siedlec.

Last but not least zapraszamy Czytelników do lektury działu „Punkty widzenia” i refleksji wokół poruszanych w nim tematów jako komentarza do aktualnej sytuacji w Polsce. Tekst Macieja Janowskiego Polskie obozy śmierci i polskie dobre imię stanowi glosę do tegorocznej nowelizacji ustawy o IPN i punktuje spustoszenia, jakie poczyniła ona w polskim życiu politycznym i społecznym. Pozostałe głosy –Andrzeja Ledera i Stanisława Obirka – przynoszą głęboką analizę przekonań i postaw polskiego społeczeństwa. Z różnych perspektyw i przybliżeń odpowiadają na pytanie, dlaczego Polakom tak trudno porzucić hegemoniczną opowieść o własnej historii oraz doznanych krzywdach i zmierzyć się z pamięcią o Zagładzie.

Najchętniej dedykowalibyśmy te głosy twórcom polskiej „polityki historycznej”, gdyby nie pewność, że po nasze pismo nie sięgną.

Redakcja
 

Spis treści

Od redakcji

IN MEMORIAM

75. rocznica powstania w getcie warszawskim

STUDIA

  • Kamil Kijek, Zanim stał się Przytyk. Ruch narodowy a geneza zajść antyżydowskich w wojewódzkie kieleckim w latach 1931–1935
  • Barbara Engelking, Żydzi i komuniści w okupowanej Warszawie
  • Dariusz Libionka, Polska Podziemna wobec szantażystów i szmalcowników w Warszawie. Korekta obrazu
  • Luiza Nader, Polscy obserwatorzy Zagłady. Studium przypadków z zakresu sztuk wizualnych – uwagi wstępne
  • Adam Kopciowski, Przemoc antyżydowska w powojennej Polsce w świetle ksiąg pamięci
  • Krzysztof Persak, Ekshumacja, której (prawie) nie było. Prace archeologiczno-ekshumacyjne w Jedwabnem w 2001 r. i ich wyniki
SYLWETKI
  • Krzysztof Czubaszek, Stanisław Żemis – świadek zagłady Żydów w Łukowie

Z WARSZTATÓW BADAWCZYCH

  • Adam Puławski, „Benzyny zużyto 8 litrów”. Prozaizacja Zagłady na przykładzie dokumentacji Archiwum Państwowego w Lublinie Oddział w Chełmie
  • Piotr Litka, Zdzisław Lorek, Grzegorz Pawlikowski, Śledztwo sędziego Władysława Bednarza w sprawie niemieckiego obozu zagłady Kulmhof
  • Bożena Szaynok, Zatrzymane w archiwach. Wojewódzki Urząd Kontroli Prasy Publikacji i Widowisk w Poznaniu wobec tematyki żydowskiej na łamach czasopism katolickich (1945–1950)
  • Marta Kubiszyn, Joanna Zętar, Miasto po Zagładzie. Dzielnica żydowska w Lublinie i jej upamiętnienia

MATERIAŁY

  • Marta Tomczok, „Polecieć tam, gdzie nie ma getta, szopu…” Dziennik Rutki Laskier między nekroestetyką a nekropolityką
  • Monika Adamczyk-Garbowska, Trzy wizyty w Auschwitz
  • Joanna Tokarska-Bakir, Logika uniku. O protokole audiencji Josepha Tenenbauma u prymasa Augusta Hlonda 3 czerwca 1946 r.
 PUNKTY WIDZENIA
  • Maciej Janowski, Polskie obozy śmierci i polskie dobre imię
  • Andrzej Leder, Konsekwencje doświadczenia Zagłady dla polskiej świadomości (i nieświadomości) społecznej
  • Marcin Kula, Skończyły się obchody rocznicy Marca, porozmawiajmy więc o nim jeszcze raz, w perspektywie długiego trwania
  • Stanisław Obirek, Każdy z nas potrzebuje czasu, czyli nie tylko o Janie Tomaszu Grossie
  • Elżbieta Janicka, Sąsiedzi raz jeszcze

OMÓWIENIA

  • Roman Romantsov, Od radzieckiej amnezji do ukraińskiej (nie)pamięci. Zagłada w pamięci kulturowej Ukrainy 1991–2017
  • Jurij Radczenko, „Niemcy znaleźli u nich zrabowane żydowskie rzeczy idlatego ich rozstrzelali”: Kureń Bukowiński, Holocaust w Kijowie i świadectwo Marty Zybaczynskiej
  • Daniel Logemann, Europejski wymiar Zagłady w książkach niemieckich historyków, czyli jak pisać o przemocy wobec Żydów wymierzonej nie przez Niemców
  • Ariko Katō, Japońskie publikacje o Zagładzie wydane po 1995 r.

 POLEMIKI

  • Marcin Zaremba, CV pogromu
  • Bożena Szaynok, Wokół nowej książki o pogromie Żydów w Kielcach
  • Joanna Tokarska-Bakir, Odpowiedź na recenzje Bożeny Szaynok i Marcina Zaremby

RECENZJE

  • Havi Dreifuss, Relations between Jews and Poles During the Holocaust. The Jewish Perspective [Jan Grabowski]
  • Anne Kelly Knowles, Tim Cole, Alberto Giordano (red.), Geographies of the Holocaust [Jacek Leociak]
  • Jerzy Kwiatkowski, 485 dni na Majdanku [Bartłomiej Krupa]
  • Krzysztof Malicki, Poza wspólnotą pamięci. Życie i zagłada Żydów w pamięci mieszkańców rejonu podkarpackiego [Kaja Kaźmierska]
  • Saul Friedländer, Dokąd prowadzi pamięć. Moje życie [Mateusz Florczak]
  • Paweł Stępień, Zadanie „Chaskiel” Tadeusza Różewicza [Piotr Krupiński]
  • Leon Volovici, Nacjonalizm i „kwestia żydowska” w Rumunii lat trzydziestych XX wieku [Bartłomiej Rusin]
  • Grzegorz Rossoliński-Liebe, Bandera. Faszyzm, ludobójstwo, kult. Życie i mit ukraińskiego nacjonalisty [Paweł Kowal]
  • Monica Rice, What? you are still alive? [Łukasz Krzyżanowski]
  • Nikolay Koposov, Memory Laws, Memory Wars. The Politics of the Past in Europe and Russia [Jan Grabowski]

UPAMIĘTNIENIA ZAGŁADY

  • Teresa Fazan, Andrzej Frączysty, Archiwum Ringelbluma: słowa i rzeczy
  • Nawojka Cieślińska-Lobkowicz, O wystawie „Czego nie mogliśmy wykrzyczeć światu” w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie
  • Dagmara Swałtek-Niewińska, „Żegota. Ukryta pomoc” – o Radzie Pomocy Żydom w Muzeum Historycznym Miasta Krakowa
  • Miranda Brethour, Upamiętnianie Zagłady w kraju multikulturalizmu. Kanada wobec spuścizny Zagłady od lat siedemdziesiątych do chwili obecnej
     

 Publikacja zrealizowana bez wsparcia Państwa Polskiego dzięki pomocy i przy udziale środków :

 

Izabeli Grocholski oraz innych darczyńców prywatnych


Copyright © tekst i zdjęcia  Centrum Badań nad Zagładą Żydów IFiS PAN [jeżeli nie zaznaczono inaczej]
www.holocaustresearch.pl